कांदा शेती संपूर्ण मार्गदर्शक: लागवड, खर्च, खत, रोग, उत्पादन आणि नफा
महाराष्ट्रात कांदा हे सर्वात महत्त्वाचे नगदी पीक मानले जाते. नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे, सोलापूर, धुळे, जळगाव यांसारख्या जिल्ह्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कांदा उत्पादन घेतले जाते. मात्र कांदा शेतीत यश मिळवण्यासाठी केवळ लागवड नव्हे, तर योग्य नियोजन, व्यवस्थापन आणि बाजाराचा अभ्यास आवश्यक असतो.
या लेखात आपण कांदा शेतीची संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत पाहणार आहोत.
कांदा शेतीसाठी योग्य हवामान आणि जमीन
कांद्याला कोरडे आणि सौम्य हवामान अधिक अनुकूल असते. अतिपावसामुळे कांदा सडण्याचा धोका वाढतो.
- तापमान: 20 ते 30 अंश सेल्सिअस
- जमीन: मध्यम ते काळी, पाण्याचा निचरा होणारी
- जमिनीचा pH: 6.0 ते 7.5
पाणी साचणारी जमीन कांदा शेतीसाठी टाळावी.
कांद्याचे प्रकार (हंगामानुसार)
कांदा शेती वर्षभर करता येते, पण मुख्यतः तीन हंगाम आहेत.
- खरीप कांदा
लागवड: जून–जुलै
काढणी: ऑक्टोबर–नोव्हेंबर - रब्बी कांदा
लागवड: ऑक्टोबर–नोव्हेंबर
काढणी: मार्च–एप्रिल
(साठवणुकीसाठी सर्वात चांगला) - उन्हाळी कांदा
लागवड: जानेवारी–फेब्रुवारी
काढणी: मे–जून
कांदा रोपवाटिका कशी तयार करावी?
कांदा थेट लावला जात नाही, आधी रोपवाटिका तयार करावी लागते.
- एक एकरासाठी सुमारे 3–4 किलो बी लागते
- उंच वाफे तयार करून त्यात बी पेरावे
- 40–45 दिवसांत रोपे लागवडीस तयार होतात
- निरोगी, जाड मुळांची रोपे निवडावीत
कांदा लागवड पद्धत
- दोन ओळीतील अंतर: 15 सेमी
- दोन रोपांतील अंतर: 10 सेमी
- लागवडीनंतर लगेच पाणी द्यावे
- ड्रिप सिंचन असल्यास उत्पादन वाढते
खत व्यवस्थापन (महत्त्वाचा भाग)
चांगले उत्पादन घेण्यासाठी योग्य खत व्यवस्थापन आवश्यक आहे.
साधारण प्रति एकर:
- शेणखत: 8–10 ट्रॉली
- नत्र (N): 40–50 किलो
- स्फुरद (P): 20–25 किलो
- पालाश (K): 20–25 किलो
खत दोन ते तीन टप्प्यांत द्यावे. जास्त नत्र दिल्यास कांदा पातळ आणि साठवणुकीस अयोग्य होतो.
पाणी व्यवस्थापन
- हलके पण नियमित पाणी द्यावे
- काढणीपूर्वी 10–15 दिवस पाणी बंद करावे
- जास्त पाणी दिल्यास कांदा फुटतो व सडतो
कांद्यावरील प्रमुख रोग व कीड
कांदा शेतीत रोग-कीड नियंत्रण अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
सामान्य रोग:
- करपा रोग
- मानेचा सड
- जांभळा डाग
कीड:
- थ्रिप्स
- कांदा माशी
वेळीच योग्य औषध फवारणी केली तर नुकसान टाळता येते.
कांदा काढणी कधी करावी?
- पाती 50–60% वाळल्यावर काढणी करावी
- कांदा काढल्यानंतर 8–10 दिवस सावलीत वाळवावा
- माती आणि खराब कांदे वेगळे काढावेत
कांदा साठवणूक कशी करावी?
योग्य साठवणूक केली तर दरवाढीचा फायदा मिळतो.
- हवेचा चांगला प्रवाह असलेली कांदा चाळ वापरावी
- ओलावा टाळावा
- सडलेले कांदे वेळोवेळी काढून टाकावेत
कांदा शेतीचा खर्च आणि उत्पादन
साधारण प्रति एकर:
- खर्च: ₹60,000 ते ₹90,000
- उत्पादन: 80 ते 120 क्विंटल
बाजारभाव चांगला मिळाल्यास कांदा शेतीत भरघोस नफा मिळू शकतो.
कांदा शेतीत यशस्वी होण्यासाठी टिप्स
- योग्य हंगाम निवडा
- दर्जेदार बियाणे वापरा
- बाजारभावावर लक्ष ठेवा
- साठवणुकीची व्यवस्था ठेवा
- सरकारी योजना व अनुदानांची माहिती घ्या
निष्कर्ष
कांदा शेती ही मेहनतीसोबत नियोजन मागणारी शेती आहे. योग्य लागवड, खत व्यवस्थापन, रोग नियंत्रण आणि बाजाराचा अभ्यास केला, तर कांदा शेतकऱ्यांसाठी सर्वात फायदेशीर पिकांपैकी एक ठरू शकतो.